Республиканский выставочный проект "Свидетели веков: самые старинные артефакты музеев Якутии"

ТУОС ТЫЫ

 

Туос тыыны Майда өрһүгэр 21 үйэ саҕаланыар диэри туттубуттара. Урукку кэмнэргэ өрүскэ, үрэххэ, тээлгээҥҥэ уонна күөллэргэ туос тыыта суох сылдьыбаккын. Уус Маайа өрүс, үрэх дойдута буолан туос тыыта суох ханна да барбаккын-кэлбэккин, хас ыал эр дьоно, дьахталлара, борбуйун көтөҕөн эрэр оҕолортон саҕалаан миинэр миҥэлэрэ буолара. Төрүт олохтоох омуктар айылҕа биэрэр матырыйаалынан туос тыыны оҥороллоро: мас, туос, мас сымалата, көтөр түүтэ. Хаһааҥҥыттан туос тыы оҥостор буолбуттара кэмэ, чахчыта   биллибэт, ууннан   сылдьарга,   таһаҕас   таһарга   оҥостубут тэриллэрэ. Туос тыы үс көрүҥэ баар онтон иккитэ тигии туос тыы уонна уксамы: 1. Үрүмээччи – кылгас үс бүттэхтээх туос тыы, чугас эргин сылдьарга, балыкка, куска, чугас ходуһаҕа оттуурга, ону кытта дьахтар, оҕо туттар тыыта. 2. Айаҥҥа, таһаҕас таһарга туттуллар тыы – биэс, алта бүттэхтээх буолар, уһуна алта миэтэрэҕэ тиийэ буолар. Биһиги кэлиҥҥи кэмҥэ «саха тыыта» диирбит. Билигин туос тыы туттуллубат буолан ол да хаалла. 3. Уксамы тыы. Бу үлэтэ оҥорорго аҕыйах соҕус курдук быһыыта. Уксамы түгэҕэ сордоҥ сиһин курдук уонна арыый чупчугур, уһуна тигии туос тыытааҕар уһун, кэтитэ биир эрэ киһи эмэһэтэ батарынан буолар. Сырыыта тигии тыытааҕар быдан түргэн, сүүрүктээх өрүстэргэ, үрэхтэргэ өксөйөргө олох үчүгэй. Туос тыыны оҥорорго туоһун бэлэмнээһин туһунан кыратык ахтан ааһыахпын баҕарабын. Урут Майда эбэҕэ олохтоох кырдьаҕастартан истэр этим. Туос тыыны оҥорорго туоһун булуута күчүмэҕэйдэрдээх эбит. Туос ханан да мутук хайаҕаһа, тэллэйэ суох буолуохтаах, үөн-көйүүр сиэбэтэх, көтөр-сүүрэр хаспатах, кырата 1,5-2 миэтэрэ уһуннаах туос буолуохтаах. Тыыга туттуллар туоһу идэтийэн дьарыктаммыт дьоннор бэлэмнииллэрэ үһү, туос ылар сирдэрэ Майда эбэ үөһээ өттүгэр Айыым үрэҕинэн бэлэмнииллэр эбит. Саас ириэрии, түүнүн тоҥорор кэмигэр хаардаахха туоһу хастыыллар. Хатыҥы тула лаабыс туталлар уонна кэмэ кэллэ диэтэхтэринэ ыга баайбакка тирии быанан хатыҥы эргиччи, быыһа суох эрийэллэр. Чугас хатыҥы туоһун бааһырдан хатыҥ уута сүүрэрин кэтииллэр. Сөп буолла диэтэхтэринэ ол аата хатыҥ уута туоһун анныгар туолар буолуохтаах. Оччоҕо лаабыстарыгар тахсан үөһээттэн аллараа быһаҕынан төһө кыалларынан көнөтүк быһаллар эрийбит тириилэрин быыһынан, ханан да быһыллыбакка хаалбыт туос суох буолуохтаах. Алҕаска быһыллыбакка хаалбыт туос баар буоллаҕына туостара хайыта баран туһата суох буолар. Кэмин сыыһа-халты тутуннаххына киһилии туоһу ылбаттар үһү, ол иһин үрдүттэн кэтээн көрөллөр. Эрдэлээтэхтэринэ хатыҥ уута быһыллыбыт сиринэн уута сүүрэн хаалар, хойутаатахтарына эмиэ кыайан туоһа маһыттан арахсыбат. Инньэ гынан түүннэри маныыллар, түүнүн күүстээх тоҥот буоллаҕына туос сутукатыттан, этиттэн арахсар тыаһа чокуур саа эстибит тыаһын курдук буолар эбит. Сөпкө оҥоһуллубут үлэ түмүгэр хатыҥ уута сүүрэн хаалбакка туос уонна хатыҥ этин икки ардыгар уута тоҥон үллэн туоһун хоҥнорута тэбэр тыаһа иһиллэрэ үһү. Тирии быата быыһа суох кэлгиллибит, биир кэлимсэ быһыллыбыт буолаҕына туос ханан да быһа барыыта суох буолар. Быатын сүөрүү биир кыһалҕалаах үлэ дииллэр этэ. Тигии тыы. Олоҕо (түгэҕэ, анна) лаппаҕар. Саҥа хастаммыт туос ханан да мутук хайаҕаһа, ура, хабыллыыта, үөн сиэһинэ суох, эриэ дэхси буолуохтаах. Туос халыҥа быһах өнчөҕүттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах (хаттаҕына-2-3 мм). Саас ириэрии, тоҥот саҕана хатыҥ туоһун бэлэмнииллэр идэтийбит дьоннор. Кэпсээн быһыытынан Майда өрүс, Айыым үрэх үөһээ өттүнэн сиппит хатыҥнартан туоһун хастыыллар эбит. Хатыҥ туоһа хоҥнор кэмигэр хастаан хомуйаллар, күлүк сиргэ тэлгэтэллэр уонна тэҥ ыйааһыннаах дүлүҥнэринэн суоран баран баттаталлар, кэлин сөп буоларынан үрдүгэр эбэн иһэллэр ыйааһынын ыарытаннар. Ол аата ыаннараллар, оччоҕо сигэннэн тигэллэригэр сиигинэн хайыта барбат. Сигэ диэни харыйа силиһиттэн ылалларын көрөрүм. Ону сыыр сууллубутуттан, эбэтэр үрүйэлэри кэрийэн ороон ылаллара. Ол уһуна 1,5-2,0 м тиийэр быһыылааҕа. Суона тайах мастан эрэ синньигэс буолара. Ону быа курдук эрийэн баран үгэххэ быраҕан ыаннараллар. Тутталларыгар устатынан хайытан дэлби нарылаан баран ыгаллара. Нарылыылларыгар силис утаҕын олох быһыа суохтааххын. Ыгаллара диэн силиһи этэрбэстэрин оһугар быһах өнчөҕүнэн ыга баттаан баран сыый да сыый буолаллара, онно силис уута ыгыллар, быһах өнчөҕөр, этэрбэс оһугар үрүҥнүҥү дьүһүннээх сүмэһин кэлэр, кэлин олох да биллибэт буоллаҕына букатын имиллибит иҥиир курдук буоллаҕына кылгас кэмҥэ үүт үгэҕэр эбэтэр ампаар оҥкучаҕар түһэрэллэр. Ону уһаппаттар хатан тосто-быста сылдьар буолуо диэн. Бэлэмнэммит туостарын баттык анныгар сытар сириттэн, туоһу барытын сылааска, күн уотугар таһаарбаттар. Туос хатан бардар эрэ бүүрэ тардар идэлээх. Туоһу тигэргэ тыа талаҕа барар, өрүс арыыларын, эҥэрдэрин талаҕа барбат үөһэ улахан буолан тосто сылдьар. Ыас - биһиэхэ ааттанарынан. Туостары холбуу тигии бааһын ыаһынан оһороллор. Кэлин миинэ сырыттаххына ханан эмэ уу киирэр буоллаҕына эмиэ ыаһынан оһоруналлара. Ыаһы бэлэмнээһин. Тиит мутукчата саҥа тыллан, мас лабыххайа сүүрэр кэмигэр хомуйаллар. Ол кэмҥэ ыраас буолар. Кэмиттэн хойутаан хомуйдахха дэлби үөн-көйүүр, тыал-куус көтүтэн бытаххай бөҕү-саҕы сыһыарар оччоҕуна туттарга куһаҕан буолар. Ол иһин ыаһы оҥорорго төһө кыалларынан сыл иннинэ хомуйан элбэх лабыххайы хаһааннаххына эрэ табыллар.   Лабыххайы ууллара сылдьан кус кынатын (куорсунун) түүтүн эбэллэр. Куорсун үөһүттэн икки өттүттэн кырыйаллар, ону бэлэмнииргэ оҕо, эмээхсин аймаҕа үлэлиир. Бэйэм оҕо сылдьан ыас буһарарга куорсун түүтүн элбэхтэ кырыйбытым. Ыас оҥорор киһи кыра иһиккэ кыратык уулаан лабыххайы кыра уокка буһарар, ууллан бардаҕына мас лаппаакыннан сотору-сотору буккуйар уонна кыра-кыралаан бэлэм кырыллыбыт куорсун түүтүн биир сиргэ буолбакка тэнитэ бытыгынатар. Биһиги дьиэбит аттыгар Биэдьэ оҕонньор диэн киһи куруук тыы оҥороро. Түү лабыххайга туох туһалааҕын Биэдьэ кэпсээбэт этэ, эгэ ыас буһан таҕыстаҕына ыстаан абыранаары мустубут бэдиктэр ыйытыахпыт дуо. Ыаһын таһааран сойутан, лаппааҕытыгар дэлби эрийэн иһититтэн барытын хомуйан ылар. Ыас сойдоҕуна биһиэхэ оҕолорго ыстыырга эрэ сөп гына биэрэрэ, маҥнай утаа киһи тииһигэр син биир сыстара ол эрээри лабаххайы уоппут курдук буолуо дуо, сотору сыстыбат буолан барара оччоҕо оҕонньор төттөрү хомуйан ылара уонна саҥаттан өлүүлээн биэрэрэ. Билигин санаатахха киниэхэ туһа эбит, биһиэхэ үөрүү. Итинник туос тыы матырыйаалын бэрт уһуннук, эрэйдээхтик, бириинчиктээн аҕай бэлэмнииллэр, харайыыта эмиэ эрэйинэн оҥоһуллар. Ити үлэлэр иннилэринэ чардын, курааҕын маһын бэлэмнииллэр. Туос тыыны оҥороллорун көрбөтөҕүм, кыттыспатаҕым даҕаны. Туос тыы оҥотторор киһи матырыйаалын бэлэмниэхтээҕин иһин аҕам туос тыы матырыйаалын бэлэмнииригэр илии-атах буоларым, онон сорҕотун эрэ өйдөөн хаалбыппын. Кураах, чарт, бүттэх, тэл мастара олох үчүгэй көнө саастаах харыйаттан оҥоһуллар, туос тыы маһын оҥоһуга барыта харыйа мастан оҥороллор эбит. Туос тыы чаастара уонна тэрилэ. Туос тыы чарда устатынан уонна иэҕиллэн туос тыы икки эҥэрин, олоҕун батыһа кураахтарыгар тигиллэр. Бу чардар туос тыы эркиннэрин олоҕун бөҕөргөтөллөр уонна көрүҥүн биэрэллэр. Бүттэх – 3,0-3,5-4,0 чиэппэр (харыс) усталаах, чарда – 4-5 илии кэтиттээх икки эҥэрин холбуу тарда сылдьар туос тыы олоҕун туора оҥоһуллубут чиргэл маһа. Туос тыы кырата 3 бүттэхтээх буолар ону чугас сырыыга куска-балыкка сүгэ сылдьарга тутталлара. Айан, таһаҕас туос тыыта 5-6 бүттэхтээх буолар. Туос тыы олоҕо илин өттө арыый синньигэс, кэлин өттө арыый кэтит буолар. Туос тыы сөпкө оҥоһуллубутуттан түргэнэ, бытаана, эрдэргэ ыарахана, чэпчэкитэ долгуну тыырара, кыайбата барыта тутулуктаах. Туос тыы дириҥэ бүттэҕин ахсааныттан тутулуктаах, икки салбах эрдиилээх, икки хаамын мастаах (чычаас сүүрүктээх сирдэргэ анньынар мас), түөрт тэл (тыы түгэҕэр чардын үөһээ өттүгэр ууруллар) чараас мастаах буолар. Тумсугар ыас уонна үчүгэйдик эриллибит туостары ууруна сылдьаллар ону кытта икки чиэппэр усталаах хаптаҕай тимир.

 

                                  

Ссылка:  https://xn-----7kcvjegbdetg0dekom5m.xn--p1ai/upload/iblock/d4d/npxe2981a8vmqxsq8d3wae3w99r0pt49.mp4

Файл:  Загрузить